De bekende columnist Pieter Hilhorst raakte in de Albert Heijn in gesprek met een vakkenvuller. In de Volkskrant deed hij verslag van deze verrassende ontmoeting. Hieronder staat de tekst.
Stop met oordelen - Waarom (ver)oordelen we toch altijd?
Pieter Hilhorst
‘Heb je gisteren das Philosophische Quartett gezien op de ZDF?’ vraagt de medewerker van de Albert Heijn. Ik kijk hem verbaasd aan. De jongeman praat tegen me alsof hij me kent. Ik antwoord ontkennend.
Hij vertelt me dat er een gast was, waar zelfs Peter Sloterdijk en Rüdiger Safranski vol bewondering naar keken. Hij spreekt de namen van de twee Duitse filosofen uit alsof hij ze dagelijks bespreekt. ‘Komt natuurlijk ook doordat hij er goed uitzag.’
Duits
Vervolgens citeert hij in vloeiend Duits de gast waarvan ik later begreep dat het Richard David Precht was. ‘Eerst kwam de technologische vooruitgang, daarna de vrije tijd, vervolgens de verveling en daaruit zijn de filosofie en de kunst geboren.’ Hij kijkt me glunderend aan. ‘Mooi hè. Filosofie en kunst komen voort uit verveling.’
Wie het te druk heeft met overleven of geld verdienen heeft geen tijd meer zich te verwonderen.
Fruit
Bij het afwegen van het fruit merk ik dat ik het citaat alweer ben vergeten. Dus zoek ik hem op in de winkel. Hij herhaalt het citaat en vertelt me dat hij geen aflevering mist. Mijn interesse wordt alleen maar groter. Wie is deze jongeman en waarom werkt hij in de Albert Heijn als hij vloeiend Duits spreekt en zich het liefste bezig houdt met filosofie?
Is hij de held van Donner die wil dat de werkloze academicus ook een baan accepteert ver onder zijn niveau? Of is hij het levende bewijs van het meritocratische tekort? Werkt hij misschien bij de Albert Heijn omdat niemand tijdens zijn schoolcarrière heeft ontdekt dat hij meer in zijn mars heeft?
Hij vertelt me dat hij informatica heeft gestudeerd, maar het niet heeft afgemaakt. Denkbeelden interesseren hem nu meer dan de logica van cijfers. Voor zijn levensonderhoud werkt hij een aantal dagen per week in de Albert Heijn. Hij ziet mijn verbaasde blik en voegt er ter verklaring aan toe: ‘Nederland is geen land van denkers.’
Beoordelen
Vervolgens houdt hij een betoog over de Hollandse dominantie van ethiek boven filosofie. In zijn ogen zijn we niet geïnteresseerd in het wezen der dingen, maar brengen alles terug tot een vraag naar goed en kwaad. We willen de wereld liever beoordelen dan haar begrijpen.
De bank weet dus letterlijk niet wat goed is voor het bedrijf
‘Jij ook’, voegt hij eraan toe alsof hij al jaren volgt wat ik schrijf.
Bonussen
Nu is dat precies wat ik niet wil zijn. Ik erger me juist aan de hardnekkige neiging om liever te moraliseren dan te analyseren. Neem de bonussen van ING. Ik ben ook verontwaardigd dat de bank ondanks de kapitaalinjectie van de overheid van 10 miljard, ondanks het voornemen om 2.700 banen in Nederland te schrappen, doodleuk 300 miljoen aan bonussen gaat uitkeren.
Waar halen ze het gore lef vandaan? Wouter Bos zegt het ‘beroerd’ te vinden en bestuursvoorzitter Jan Hommen geeft eerlijk toe dat hij het liever ook niet had gedaan, maar hij had geen zin in ruzie met zijn personeel.
Hoe terecht de verontwaardiging ook is, interessanter is de vraag hoe het kan dat de bank vorig jaar 729 miljoen euro verlies maakte en bijna failliet ging als zo veel mensen hun doelstellingen hebben gehaald. Blijkbaar hebben de geformuleerde doelstellingen nauwelijks invloed op het resultaat!
De bank weet dus letterlijk niet wat goed is voor het bedrijf.
Tegenslagen
Natuurlijk kun je zeggen dat de tegenslagen door externe factoren worden veroorzaakt, maar waarom waren de voormalige successen dan wel de eigen verdienste? De doelstellingen waarop de bonussen zijn gebaseerd, zijn dus letterlijk waardeloos. Operatie geslaagd, patiënt overleden.
Verontwaardiging is het tegendeel van de verveling die volgens Precht de oorsprong vormt van de filosofie. Het is niet langdradig, maar onmiddellijk. Het stimuleert geen onderzoekende houding, want je weet al hoe het zit: het is een schandaal. Het creëert geen kritische distantie, want de boosheid komt juist voort uit betrokkenheid.
Moralistisch
Nu wil ik daarmee niet beweren dat verontwaardiging slecht is. Dat is weer zo’n conclusie die past in het moralistische denkraam van de ethiek. Het is wel een slecht uitgangspunt voor een wijsgerig onderzoek.
De filosofische vakkenvuller intrigeert me, dus ik vraag hem hoe hij heet. Hij wijst met een glimlach op zijn naambordje dat op zijn lichtblauwe Albert Heijnjasje is geprikt. Het naambordje is leeg. Na enig aandringen geeft hij me dan toch een naam: ‘Sigmund’. Nu kon ik niet aan hem zien wat zijn etnische afkomst is, maar het lijkt me sterk dat zijn ouders hem hebben genoemd naar de grondlegger van de psychoanalyse.
Zo blijft hij een raadsel. Hij belichaamt zijn boodschap. Filosofie begint met verwondering over wat niet past in je wereldbeeld.
“Welkom in de nabije toekomst! Vandaag de dag worden mensen perfect geboren, zonder genetische afwijkingen. De wetenschap is nu zo ver, dat het mogelijk is om vooraf de eigenschappen van je kinderen te bepalen.”
Daarom deze post, als je wil reageren op de stelling kan je dat hier doen!
