Stop met oordelen - Waarom (ver)oordelen we toch altijd?

Pieter Hilhorst

‘Heb je gisteren das Philosophische Quartett gezien op de ZDF?’ vraagt de medewerker van de Albert Heijn. Ik kijk hem verbaasd aan. De jongeman praat tegen me alsof hij me kent. Ik antwoord ontkennend.

Hij vertelt me dat er een gast was, waar zelfs Peter Sloterdijk en Rüdiger Safranski vol bewondering naar keken. Hij spreekt de namen van de twee Duitse filosofen uit alsof hij ze dagelijks bespreekt. ‘Komt natuurlijk ook doordat hij er goed uitzag.’

Duits

Vervolgens citeert hij in vloeiend Duits de gast waarvan ik later begreep dat het Richard David Precht was. ‘Eerst kwam de technologische vooruitgang, daarna de vrije tijd, vervolgens de verveling en daaruit zijn de filosofie en de kunst geboren.’ Hij kijkt me glunderend aan. ‘Mooi hè. Filosofie en kunst komen voort uit verveling.’

Wie het te druk heeft met overleven of geld verdienen heeft geen tijd meer zich te verwonderen.

Fruit

Bij het afwegen van het fruit merk ik dat ik het citaat alweer ben vergeten. Dus zoek ik hem op in de winkel. Hij herhaalt het citaat en vertelt me dat hij geen aflevering mist. Mijn interesse wordt alleen maar groter. Wie is deze jongeman en waarom werkt hij in de Albert Heijn als hij vloeiend Duits spreekt en zich het liefste bezig houdt met filosofie?

Is hij de held van Donner die wil dat de werkloze academicus ook een baan accepteert ver onder zijn niveau? Of is hij het levende bewijs van het meritocratische tekort? Werkt hij misschien bij de Albert Heijn omdat niemand tijdens zijn schoolcarrière heeft ontdekt dat hij meer in zijn mars heeft?

Hij vertelt me dat hij informatica heeft gestudeerd, maar het niet heeft afgemaakt. Denkbeelden interesseren hem nu meer dan de logica van cijfers. Voor zijn levensonderhoud werkt hij een aantal dagen per week in de Albert Heijn. Hij ziet mijn verbaasde blik en voegt er ter verklaring aan toe: ‘Nederland is geen land van denkers.’

Beoordelen

Vervolgens houdt hij een betoog over de Hollandse dominantie van ethiek boven filosofie. In zijn ogen zijn we niet geïnteresseerd in het wezen der dingen, maar brengen alles terug tot een vraag naar goed en kwaad. We willen de wereld liever beoordelen dan haar begrijpen.

De bank weet dus letterlijk niet wat goed is voor het bedrijf

‘Jij ook’, voegt hij eraan toe alsof hij al jaren volgt wat ik schrijf.

Bonussen

Nu is dat precies wat ik niet wil zijn. Ik erger me juist aan de hardnekkige neiging om liever te moraliseren dan te analyseren. Neem de bonussen van ING. Ik ben ook verontwaardigd dat de bank ondanks de kapitaalinjectie van de overheid van 10 miljard, ondanks het voornemen om 2.700 banen in Nederland te schrappen, doodleuk 300 miljoen aan bonussen gaat uitkeren.

Waar halen ze het gore lef vandaan? Wouter Bos zegt het ‘beroerd’ te vinden en bestuursvoorzitter Jan Hommen geeft eerlijk toe dat hij het liever ook niet had gedaan, maar hij had geen zin in ruzie met zijn personeel.

Hoe terecht de verontwaardiging ook is, interessanter is de vraag hoe het kan dat de bank vorig jaar 729 miljoen euro verlies maakte en bijna failliet ging als zo veel mensen hun doelstellingen hebben gehaald. Blijkbaar hebben de geformuleerde doelstellingen nauwelijks invloed op het resultaat!

De bank weet dus letterlijk niet wat goed is voor het bedrijf.

Tegenslagen

Natuurlijk kun je zeggen dat de tegenslagen door externe factoren worden veroorzaakt, maar waarom waren de voormalige successen dan wel de eigen verdienste? De doelstellingen waarop de bonussen zijn gebaseerd, zijn dus letterlijk waardeloos. Operatie geslaagd, patiënt overleden.

Verontwaardiging is het tegendeel van de verveling die volgens Precht de oorsprong vormt van de filosofie. Het is niet langdradig, maar onmiddellijk. Het stimuleert geen onderzoekende houding, want je weet al hoe het zit: het is een schandaal. Het creëert geen kritische distantie, want de boosheid komt juist voort uit betrokkenheid.

Moralistisch

Nu wil ik daarmee niet beweren dat verontwaardiging slecht is. Dat is weer zo’n conclusie die past in het moralistische denkraam van de ethiek. Het is wel een slecht uitgangspunt voor een wijsgerig onderzoek.

De filosofische vakkenvuller intrigeert me, dus ik vraag hem hoe hij heet. Hij wijst met een glimlach op zijn naambordje dat op zijn lichtblauwe Albert Heijnjasje is geprikt. Het naambordje is leeg. Na enig aandringen geeft hij me dan toch een naam: ‘Sigmund’. Nu kon ik niet aan hem zien wat zijn etnische afkomst is, maar het lijkt me sterk dat zijn ouders hem hebben genoemd naar de grondlegger van de psychoanalyse.

Zo blijft hij een raadsel. Hij belichaamt zijn boodschap. Filosofie begint met verwondering over wat niet past in je wereldbeeld.

Voor de mensen die het gemist hebben, hier wat nadere informatie over deze prachtige film, waarin meerdere filosofische thema’s aan bod komen:

“Welkom in de nabije toekomst! Vandaag de dag worden mensen perfect geboren, zonder genetische afwijkingen. De wetenschap is nu zo ver, dat het mogelijk is om vooraf de eigenschappen van je kinderen te bepalen.”
Het klinkt erg mooi allemaal, want mensen zijn perfect en kennen geen ziekte of agressie. Voor Vincent Freeman is deze wereld echter niet zo mooi, omdat hij op de ‘ouderwetse’ manier geboren is, en gediscrimineerd wordt omdat hij daarom niet ‘perfect’ is (genoism: discriminatie op basis van je DNA).
Bovendien blijkt uit zijn genetisch profiel dat hij niet ouder zal worden dan 30 jaar. Toch wil hij zijn droom, deelnemen aan de ruimtemissie Gattaca, verwezenlijken, en neemt hij de identiteit over van Jerome, een genetisch perfect persoon die door een ongeluk in een rolstoel is beland.
Als de missieleider vermoord wordt, is Vincent de hoofdverdachte, want perfecte mensen doen zoiets toch niet?
Dit is een korte beschrijving van de film die we vandaag kijken: Gattaca. Hierin komen een aardig aantal filosofische vragen aan bod, die te maken hebben met sociale filosofie, antropologische filosofie, en ethiek.

Ethiek
1. Is het moreel verantwoord om in de toekomst mensen te creeren die genetisch perfect zijn? Waarom wel/niet?

Antropologische filosofie
2. Welk mensbeeld komt in deze film naar voren? Denk hierbij ook aan termen die bij de antropologische filosofie centraal staan, zoals determinisme, nature-nurture, dualisme-monisme, vervreemding, structuralisme, vrijheid, authenticiteit, etc.

Sociale filosofie
3. Zou je kunnen stellen dat het toekomstbeeld dat in deze film wordt geschetst een utopie is? Waarom wel/niet?
4. Zou jij in deze maatschappij die in de nabije toekomst zou ontstaan volgens deze film willen leven? Waarom wel/niet?

Desmond Morris en lichaamstaal

Desmond Morris en de Human Zoo

Het citaat van deze maand luidt:
“Sommige mensen kijken naar de wereld zoals ze is en vragen zich af: Waarom?. Ik droom van de wereld zoals ze zou kunnen zijn en vraag mij af: Waarom niet?“
- Robert F. Kennedy (1925 – 1968)

Een nieuw jaar betekent nieuwe dingen, en ook bij filosofie zullen jullie met nieuwe zaken te maken krijgen, maar ook “oude bekenden” wederom tegenkomen, zoals bijvoorbeeld Plato en Aristoteles, die zich zowel met ethiek (waar 5VWO mee gaat beginnen) en sociale filosofie (wat we met 4VWO gaan behandelen) hebben bezig gehouden.

Een nieuwe maand betekent bovendien een nieuw citaat, rechtsboven te vinden. Het heeft enigszins te maken met de sociale filosofie, waarbij verscheidene filosofen zich bezighouden met de vraag hoe de ideale samenleving eruit zou moeten zien.

De vorige quote van de maand was van Seneca, waar Maaike heel mooi op had gereageerd:

“De dood is geen goed, noch een kwaad; want alleen iets wat is kan een goed of kwaad zijn. Maar wat op zichzelf niets is en alles tot niets reduceert, levert ons aan geen enkel lot over; goed en kwaad zegt men immers altijd van iets.”
- Seneca (ca 4 v.Chr. – 65 na Chr.)

Maaike:

Deze quote kun je opsplitsen in verschillende quotes:
- alleen iets wat is, kan goed of kwaad zijn
- de dood is niets; omdat het alles tot niets reduceerd en omdat het niets is, is het voor ons geen lot. En omdat het voor ons geen lot is, is het ook geen slecht of goed iets. Want als je doodgaat, is het ook meestal iets wat je niet/nauwlijks meekrijgt (tenzij je zelfmoord pleegt, of dat je heel erg ziek bent, etc etc) maar van het moment dat je doodgaat zegmaar, (dat je helemaal dood bent, je hart staat stil) denk ik dat je niets merkt. En dus merk je niets van doodgaan, en kun je het zelf ook geen goed of kwaad noemen. Alleen de nabestaanden kunnen het een goed of kwaad noemen. Een nabestaande van iemand die een dodelijk ongeluk heeft gehad, zal de dood een kwaad/slecht iets noemen; maar een nabestaande van iemand die is overleden na een lang ziekteproces met veel pijn, zal de dood goed noemen, omdat degene waarvan hij/zij veel gehouden heeft, geen pijn meer heeft. Dus, de dood is wel een goed of een kwaad,(niet voor degene die zèlf doodgaat)voor de nabestaanden en is afhankelijk van het proces dat vooraf is gegaan aan het doodgaan van de overledene.

Wij wensen jullie een hele fijne Kerst toe!

De onderwerpen die aan bod komen zijn:

- Sociale psychologie: groepsgedrag en -experimenten. Waarom helpen mensen anderen soms wel en soms niet? Hoe kon de Holocaust gebeuren? Welke gevolgen heeft het om tot een bepaalde groep te horen? Waarom strijden we om land, schermen wij onze tuintjes af, en gaan we in een lege wagon nooit naast de enige andere passagier zitten? Dit zijn de soort vragen die een sociaal psycholoog probeert te beantwoorden.

- Behaviorisme: het maakbare individu. Volgens deze stroming kan je de mens door middel van beloning en straf vormen zoals je wil. Maar wat betekent dit voor de vrije wil?

- Biologische psychologie: sociobiologen verklaren al het menselijk gedrag als een poging zoveel mogelijk genen te verspreiden. Het (onbewuste!) doel: zoveel mogelijk nakomelingen die jouw genen delen laten groot worden. Dus dat je naar een disco gaat heeft als functie dat je op zoek bent (of oefent voor later) naar een geschikte partner met sterke genen waarmee je nakomelingen krijgt. Elk gedrag verklaren zij in termen van genenverspreiding…

- Freud (alleen 5V): vroegere ervaringen zijn bepalend. Ons arme ego moet telkens maar bemiddelen tussen het id, waar onze driften zitten, en het super-ego, dat (te) hoge normen aan ons stelt. Soms gaat dit mis, en bieden gesprekken liggend op de bank enig soelaas…

Achtergronden en filmpjes kan je hier binnenkort vinden!

De meeste leerlingen vonden dat dit onmogelijk was, en hadden daar zeer goede argumenten voor. Het meest gehoorde was dat die robots dan nog steeds geprogrammeerd zouden zijn door de mens, dus niet spontaan iets zouden voelen maar alleen dat doen als dat zo geprogrammeerd is. Ook bleken veel leerlingen een dualist te zijn, want ook het argument dat deze robots geen ziel zouden hebben werd vaak gebruikt.

Hoe gaat de science fiction om met deze vraag? Een antwoord vind je in het volgende filmpje:

En deze chimpansee vertoont toch ook intelligent gedrag?

De verschillen zijn dus uiteindelijk niet zó groot als we denken! Toch?

Dus blijf bezoeken!